فصلنامه رهیافتی در جامعه شناسی و توسعه

چکیده این پژوهش با هدف تحلیل انتقادی محتوای کتاب موانع تاریخی رشد سرمایه‌داری در ایران اثر احمد اشرف، به بررسی ساختاری علل تاریخی توسعه‌نیافتگی سرمایه‌داری صنعتی در ایران می‌پردازد. روش پژوهش، تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار است که با بهره‌گیری از مفاهیم برگرفته از نظریه‌های نهادگرایی تاریخی، توسعه وابسته و دولت توسعه‌گرا، به کدگذاری و استخراج مضامین کلیدی از متن کتاب پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که موانع رشد سرمایه‌داری در ایران را می‌توان در دو سطح «موانع داخلی» (شامل ساختار عشیره‌ای، ناامنی اقتصادی و سیاسی و ساختارهای اجتماعی بازدارنده) و «موانع خارجی» (مانند استعمار، نفوذ اقتصاد جهانی و سرمایه‌گذاری اقتصادی ناکارآمد) طبقه‌بندی کرد. این دو دسته از عوامل در قالب یک چرخه بازتولید وابستگی ساختاری عمل کرده‌اند که مانع شکل‌گیری طبقات تولیدگر و نهادهای کارآمد شده‌اند. مقایسه تطبیقی با تجربه کشورهای ترکیه و هند نشان می‌دهد که ضعف در اراده اصلاح نهادی و فقدان دولت توسعه‌گرا، از عوامل تمایز ایران با این کشورهاست. در تحلیل نهایی، پژوهش حاضر ضمن تأیید غنای تاریخی اثر اشرف، بر کاستی‌های نظری و غفلت از امکان‌پذیری اصلاح ساختارها نیز تأکید دارد. این مطالعه با نگاهی به تداوم تاریخی موانع توسعه در ایران، ضرورت بازاندیشی در نهادهای سیاسی و اقتصادی کنونی را برجسته می‌سازد.