تحلیل جامعه شناختی ابعاد توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی در صنعت نفت و گاز کشور

نوع مقاله : پژوهشی-مروری

نویسنده

دانشجوی دکتری، گروه حقوق، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

چکیده
هدف: هدف پژوهش حاضر، تحلیل جامعه شناختی ابعاد توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی در صنعت نفت و گاز کشور بود. روش: این پژوهش مروری-توصیفی به بررسی مرور ادبیات از بین کلیه مطالعات انجام‌شده در ارتباط با تحلیل جامعه شناختی ابعاد توسعه پایدار اقتصادی و اجتماعی در صنعت نفت و گاز کشور در طی 10سال اخیر (از سال 1393 تا سال 1403) پرداخته که با روش نمونه‌گیری تصادفی انتخاب شده بودند. پس از جستجوی اولیه از مقالات و پایان نامه‌های مرتبط با موضوع و غربالگری آنها، تعداد 12 مقاله انتخاب و بررسی شده است. یافته‌ها: نتایج حاصل از تجزیه و تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد، که شاخص‌های مشارکت مردمی، تحولات درآمد نفت و رشد شهرنشینی، حکومت داری و شفافیت، تغییرات معیشتی، سبک زندگی، دگرگونی ارزش‌ها و هنجارها، مشکلات زیست محیطی، نابرابری‌های اجتماعی- اقتصادی صادرات نفت، ضعف مهارت‌های شغلی و تشدید نابرابری، برنامه‌های اقتصادی و عمرانی مبتنی بر درآمد نفت از مهمترین عوامل تأثیر گذار بر توسعه اقتصادی و اجتماعی پایدار در صنعت نفت و گاز کشور می باشند.نتیجه گیری: در ایران نفت به عنوان ستون فقرات درآمدهای اقتصادی، بر تحولات اجتماعی گوناگون از جمله تحرک اجتماعی و توسعه پایدار اثر می‌گذارد.در کشورهای دارای وفور منابع خدادادی مانند ایران، درآمد حاصل از منابع طبیعی، به دلایل مختلفی از جمله عدم مدیریت صحیح درآمدها، می‌تواند با تاثیرگذاری بر شرایط اجتماعی و اقتصادی به عنوان مانعی برای توسعه پایدار تبدیل گردد. بنابراین نفت هم می‌تواند عامل رشد و توسعه اجتماعی و اقتصادی باشد و هم می تواند مانع آن باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Sociological analysis of the dimensions of sustainable economic and social development in the country's oil and gas industry

نویسنده English

Abbas Gisouee
PhD Student, Department of Law, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Abstract
Purpose: The purpose of this study was to conduct a sociological analysis of the dimensions of economic and social sustainable development within the country’s oil and gas industry.
Method: This descriptive–review study examined the existing body of literature related to the sociological analysis of sustainable economic and social development in the oil and gas sector over the past ten years (2014–2024). Relevant studies were selected through random sampling. Following an initial search and subsequent screening of articles and theses, 12 studies were chosen and analyzed.
Findings: The results indicate that several key indicators—including public participation, fluctuations in oil revenue and urbanization growth, governance and transparency, livelihood changes, lifestyle transformations, shifts in values and norms, environmental challenges, socio‑economic inequalities linked to oil exports, weak job‑skill competencies, increased disparities, and oil‑based economic and development planning—are among the most influential factors shaping sustainable economic and social development in the national oil and gas industry.
Conclusion: In Iran, oil—serving as the backbone of national economic income—has significant effects on various social transformations, including social mobility and sustainable development. In resource‑rich countries such as Iran, revenues from natural resources, due to factors such as ineffective revenue management, can influence social and economic conditions in ways that hinder sustainable development. Therefore, oil can function both as a driver of socio‑economic growth and as a potential barrier to it.

کلیدواژه‌ها English

Sociological analysis
Sustainable economic Development
Sustainable social Development
Oil and Gas industry
 1.      اربابی، هانی؛ اظهری، فاطمه و عزیزی، مجتبی. (1400). قابلیت‌های سازمانی برای ارتقای توسعه پایدار در سازمان‌های طرح محور صنعت نفت و گاز ایران. پژوهش‌های مدیریت، 11 (1)، 1-22.
2.      افشاری، محمدرضا. (1403). بررسی تطبیقی حقوق و تعهدات طرفین پروانه بهره‌برداری از میدان‌های نفتی در ایران، نروژ و انگلستان. فصلنامه پژوهش‌های حقوق تطبیقی،28(2)، 165-189.
3.      امانی، شورش. (1403). نقش برنامه ریزی فرهنگی در توسعه پایدار جوامع. فصلنامه مطالعات کاربردی در علوم مدیریت و توسعه، (55)،49- 54.
4.      آقاموسی، رضا. آزاد، ناصر؛ اکبر، محسن و عزیززاده، نادره. (1400). ارائه الگوی رشد پویای سهم بازار ایران از تجارت منطقه‌ای گاز از منظر استراتژیک و اولویت‌بندی عوامل با رویکرد تحلیل شبکه ترکیبی. مطالعات‌ اقتصاد انرژی‌، 17(68)، 107-139.
5.      بختیاری، محمد جواد؛ افشاری، محمدرضا. (1403). تحلیل جامع عوامل تاثیرگذار در تعیین سهم طرفین قراردادهای یکپارچه‌سازی میادین مشترک با تمرکز بر وضعیت ویژه ایران. فصلنامه مطالعات حقوق انرژی، (19)، 4-24.
6.      پزشکان، آرزو. (1402). بررسی بهره‌گیری از راه‌کارهای نوین مدیریت زنجیره تأمین با رویکرد پویایی‌ سیستم در حوزه صنعت گاز. فصلنامه مطالعات مهندسی صنایع و مدیریت تولید،9(29)، 1- 9.
7.      حسینی خواه، حسین؛ هاشمی عنا، سید کرامت؛ اکبری، محمود. (1403). تبیین چارچوب مفهومی شکوفایی شهری با رهیافت برنامه‌ریزی بر پایه تحلیل مورفولوژیک؛ (پژوهش موردی: شهر دوگنبدان). فصلنامه فضای جغرافیایی، (87)، 1- 30.
8.      حیدری، حسین؛ جلال پور، شیوا؛ اکبرزاده، فریدون؛ محقق نیا، حامد. (1403). شرکت‌های ملی نفت، گذار انرژی و توسعه پایدار در خاورمیانه. فصلنامه سیاست نامه علم و فناوری، (47)،79- 92.
9.      دریانورد، بهراد، اکبری، رضا، رفیعیان، محسن. (1401). تبیین تاثیرگذاری صنعت نفت و گاز بر ساختار فضایی شهرهای میزبان این صنعت در یک سده اخیر (مطالعه موردی: نفت شهرهای جنوب ایران)، دومین کنفرانس بین المللی معماری، عمران، شهرسازی، محیط زیست و افق‌های هنر اسلامی در بیانیه گام دوم انقلاب، تبریز
10. دهقان نژاد، طاهره، محمدزاده، یوسف. (1403). تأثیر صنعت نفت بر توسعه اقتصادی، مجموعه مقالات سیزدهمین کنفرانس بین المللی مدیریت، حسابداری و توسعه اقتصادی. تهران.
11. رضایی، محمد. (۱۴۰۱). نفت، توسعه و عدالت اجتماعی در ایران. تهران: پژوهشکده برنامه‌ریزی و اقتصاد انرژی.
12. زارع مهرآبادی، مسیب، عادلی زاده، مصطفی. (1400). بررسی و ارزیابی ابعاد توسعه پایدار در صنعت نفت و گاز به روش تحلیل سلسله مراتبی، مجموعه مقالات سومین کنفرانس ملی پیشرفتهای نوین در حوزه انرژی و صنایع نفت و گاز، ساوه
13. سمالی، محمد؛ ملأ، صابر و محمودی، علی. (1402). ارزیابی نقش مضامین زیرساخت‌های حیاتی صنعت در تقویت قابلیت‌های راهبردهای توسعه پایدار صنعت نفت و گاز. توسعه تکنولوژی صنعتی، 21 (51)، 33-54.
14. سمیعی نسب، مصطفی. (1402). نفت و گاز در لایحه بودجه 1403. فصلنامه امنیت اقتصادی، (117)، 29- 36.
15. شاه محمدی، محمد؛ قادری، میروحیدالدین. (1402). فرصت‌ها و چالش‌های صادرات انرژی ایران به اروپا. فصلنامه دانش تفسیر سیاسی، (18)، 57- 80.
16. صفری، شادی؛ امیرتیموری، علیرضا؛ فدایی، مهدی؛ صوفی، منصور. (1402). توانمند سازی شرکت‌های نفتی ایران جهت خودکفایی در مقابله با تحریم‌های آمریکا و اروپا با طراحی مدل بازی همکارانه. فصلنامه توانمندسازی سرمایه انسانی، (23)، 429- 443.
17. صفی یاری، محمد حسین؛ عبدی، صادق. (1403). پیش‌بینی صادرات نفت و گاز ایران با شبکه‌های عصبی پس از جنگ روسیه و اکراین. فصلنامه اقتصاد دفاع،9(31)، 79-103.
18. صمدنشان، سیده سمانه و محسنی زنوزی، سید جمال الدین و حکمتی فرید، صمد. (1402). تأثیر نامتقارن نرخ ارز واقعی بر تراز تجاری در بخش‌های کشاورزی، صنعت و معدن، خدمات و نفت و گاز ایران. فصلنامه نظریه‌های کاربردی اقتصاد،10(4)،44-59.
19. طبیبی، جمال؛ پورعلی، مهدی و رضایی، اکبر. (1401). طراحی و ارائه الگو جهت سنجش تأثیر توسعه صنعت نفت و گاز بر ابعاد فرهنگ عمومی. مدیریت فرهنگی، 16 (56)، 85-100.
20. عزیززاده، نادره؛ آقاموسی، رضا و آزاد، ناصر. (1401). الویت‌بندی عوامل استراتژیک رشد پویای تجارت گاز ایران در تعاملات منطقه‌ای. مطالعات روابط بین‌الملل، 14(54)، 91-119.
21. عصاریان، سپیده؛ فرخانی، هدایت و قربانی، مجید. (1401). مطالعه تطبیقی عقیم شدن قراردادهای بالادستی صنعت نفت و گاز در نظام حقوقی ایران و کامنلا. مطالعات حقوق انرژی، 8(1)، 155-171.
22. غم افروز، شیدا؛ افشاری، محمدرضا؛ پیری، مهدی. (1403). ماهیت و ابعاد حقوقی دستور موقت صادره از هیات حل اختلاف قراردادی وزارت نفت. فصلنامه تمدن حقوقی، (21)، 155- 176.
23. فخری، حسن، میرزایی، حسین. (1401). مطالعه کیفی پیامدهای اقتصادی صنعت نفت و گاز در سرخس از نگاه ذی‌نفعان محلی. جامعه‌شناسی اقتصادی و توسعه، 11(1)، 117-147.
24. فیروز نیا، قدیر؛ موسی کاظمی، سید مهدی؛ وکیل، حمید. (1404). به‌کارگیری رویکرد برنامه‌ریزی مشارکتی در ارزیابی تاثیرات محیط زیستی توسعه در ایران. فصلنامه جغرافیا و پایداری محیط، (55)، 3- 20.
25. محمدی، رضا. (1402). بررسی حقوقی قراردادهای هوشمند در حوزه نفت و گاز و پتروشیمی. پژوهش ملل، 27 (87)، 71-96.
26. محمدی‌پور، کوهسار. (1403). عوامل ژئوپلیتیکی مؤثر بر امنیت دسته‌جمعی در منطقه خلیج فارس. فصلنامه پژوهش ملل، (101)، 97- 118.
27. مسعودی، فرزاد؛ ماندگار، مصطفی؛ ابراهیمی، نصرالله. (1403). تمیز منابع قانونی حاکم بر ملاحظات زیست‌محیطی قراردادهای EPC صنعت نفت‌‌وگاز ایران. فصلنامه مطالعات حقوق انرژی، (19)، 135-158.
28. مولائی، احمد. (1403). ترویج نوآوری برای اقتصاد اقیانوسی پایدار «قسمت اول». فصلنامه گنجینه سما، (50)، 16-17.
29. مهدی زاده، نسرین؛ برنا، رضا؛ مرشدی، جعفر؛ نیل ساز، حمید؛ قربانیان، جبرائیل. (1403). تدوین مدلی از شهرهای کم کربن به منظور کاهش تغییرات آب و هوایی و توسعه پایدار (مطالعه موردی کلانشهراهواز). فصلنامه جغرافیا (انجمن جغرافیایی ایران)، (83)، 123- 141.
30. نظری، مهین؛ واعظ، نفیسه؛ شفیعی، نوذر. (1402). تبیین میزان تأثیرپذیری ج.ا.ایران از نقش نوین چین در منطقه خلیج فارس. فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، (47)، 77-105.
31.   Abdelkarim, S. B., Ahmad, A. M., Ferwati, S., & Naji, K. (2023). Urban Facility Management Improving Livability through Smart Public Spaces in Smart Sustainable Cities. Sustainability, 15(23), 16257.
32.   Asmelash, E., &Gorini, R. (2021).” International Oil Companies and the Energy Transition”. International Renewable Energy Agency: Abu Dhabi, United Arab Emirates.
33.   Cahill. B (2022). “National Oil Companies Leaning into the Energy Transition”. Retrieved from: https://www.csis.org/analysis/national-oil-companies-leaning-energy-transition
34.   Dai, Z., Zhu, H., & Zhang, X. (2022). Dynamic spillover effects and portfolio strategies between crude oil, gold and Chinese stock markets related to new energy vehicle. Energy Economics, 109, 105959.
35.   Khan, M. A., Ahmad, S. F., & Irshad, M. (2022). Quantifying the Mediating Effect of Resilience in Supply Chain: Empirical Evidence from Oil and Lubricant Industry. Journal of Development and Social Sciences, 3(2), 213-224.
36.   Li, Y., Li, H., & Tan, J. (2022). Technological catch-up and innovations of China's offshore oil and gas equipment-manufacturing industry: The role of the supply chain and government policy. Journal of Cleaner Production, 365, 132-681.
37.   Manley, D., and Heller, P. R. (2021). “National Oil Companies in the Energy Transition”. Natural Resource Governance Institute.
38.   Mesagan, E. P., Alimi, O. Y., & Vo, X. V. (2022). The asymmetric effects of exchange rate on trade balance and output growth. The Journal of Economic Asymmetries, 26, e00272.
39.   Stanton, D. (2023). Supply chain management for dummies. John Wiley & Sons.
40.   Zhang, D., Ling, G. H. T., Misnan, S. H. B., & Fang, M. (2023). A Systematic Review of Factors Influencing the Vitality of Public Open Spaces: A Novel Perspective Using Social–Ecological Model (SEM). Sustainability, 15(6), 35-52.

  • تاریخ دریافت 13 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 16 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 25 تیر 1404